Odleżyny - poradnik

ODLEŻYNY – PORADNIK

Odleżyna to rana martwicza tkanka zlokalizowana w różnych częściach ciała,
w których dochodzi do ucisku tkanek miękkich pomiędzy układem kostnym a powierzchnią, na której spoczywa ciało (np. powierzchnia łóżka). Powstaje na skutek niedokrwienia miejsca poddanego długiemu naciskowi. Ucisk zatrzymuje przepływ krwi w skórze, a ponieważ naczynia krwionośne nie zaopatrują komórek w tlen oraz w składniki odżywcze komórki obumierają.

Ze względu na głębokość tkanek objętych martwicą wyróżniamy pięć stopni odleżyn:

  • I stopień – blednące pod uciskiem zaczerwienienie;
  • II stopień – zaczerwienienie, które nie traci koloru;
  • III stopień – powierzchowna rana nie obejmująca tkanek podskórnych;
  • IV stopień – owrzodzenia penetrujące w głąb skóry i tkanek podskórnych;
  • V stopień – głębokość rany sięga powięzi, mięśni, stawów i kości.

            Odleżyny powstają najczęściej u osób, które są trwale lub czasowo unieruchomione
w łóżku lub na wózku inwalidzkim.

Miejscami na ciele, które podlegają jednostajnemu naciskowi, a w efekcie są zagrożone powstaniem odleżyn są:

  • okolice kości krzyżowej, łopatek, łokci, pięt, potylicy i uszu – u pacjentów leżących na plecach;
  • okolice kości krzyżowej, kulszowej – u pacjentów siedzących;
  • rany uciskowe rąk i pięt – osoby poruszające się o kulach.

Cztery zasady ograniczające ryzyko powstania odleżyn:

  1. Ruch za wszelką cenę.

Najskuteczniejszą formą zapobiegania odleżynom są częste zmiany ułożenia ciała chorego oraz rehabilitacja ruchowa. Systematyczne ćwiczenia  (także w basenie lub
w wannie z wodą o temperaturze 37⁰C) pozwalają również utrzymać prawidłowy zakres ruchomości w stawach. W przypadku pacjentów bezwładnych ważne jest także utrzymanie właściwej masy mięśniowej i niedopuszczenie do jej zaniku.

  1. Właściwa dieta.

Dobór składników żywieniowych musi być różnorodny i uwzględniać następujące zalecenia dietetyczne:

  • dużo białka – głównie zwierzęcego – dobowo od 1,5 do 2,0 białka na 1 kg wagi ciała, aby zapobiec ujemnemu bilansowi azotowemu;
  • odpowiednia liczba kalorii, min. 1800 – max. 3000 kcal – głównie węglowodanowych;
  • dużo płynów, aby nie dopuścić do odwodnienia organizmu;
  • dużo witamin, a zwłaszcza – A – chroniącej skóry; B2 – ułatwiającej oddychanie komórkowe; C – jako składnika koniecznego do syntezy kolagenu; elementów śladowych i minerałów; żelaza i cynku – składników niezbędnych do syntezy białek i przebiegu procesów naprawczych tkanek; wysoko nienasyconych tłuszczy;
  • unikanie pokarmów zalegających w żołądku, przypraw, marynat.
  1. Pielęgnacja skóry.

Higiena ciała to wymóg profilaktyki antyodleżynowej. Aby zachować czystą i suchą skórę, należy myć ją codziennie ciepłą wodą z dodatkiem (z umiarem) środków myjących, które jej nie wysuszą, są nieperfumowane i natłuszczające (szare mydło, mydło dla dzieci, pH 5,5). Po każdym myciu i podczas upałów skórę delikatnie – bez mocnego tarcia – suszymy i nakładamy łagodne środki nawilżające. Omijając wypukłości kostne, skórę można „zahartować”, delikatnie ją nacierając lub szczypiąc. Naskórek musi być chroniony przed uderzeniami i skaleczeniami oraz czynnikami powodującymi wysuszenie (zimno, niska wilgotność, pudry, talki, suche zasypki). Istotne jest także niedopuszczenie do zaparć i regularne opróżnianie pęcherza –
w koniecznych sytuacjach używanie cewników zewnętrznych i wewnętrznych. Przy mimowolnym moczeniu skóra jest narażona na kontakt z wydzielinami ciała, co bardzo zwiększa ryzyko wystąpienia odleżyn.

  1. Sprzęt pomocniczy jako ułatwienie pielęgnacji chorego oraz podniesienie jakości życia. W skład sprzętu pomocniczego wchodzą:
  • łóżka – z uchwytami i regulacją wysokości;
  • wózki inwalidzkie;
  • krzesła toaletowe
  • dla pacjentów leżących materac zmiennociśnieniowy i półprzepuszczalne prześcieradła;
  • dla pacjentów siedzących poduszka przeciwodleżynowa;
  • zintegrowany system transportu – tzw. łatwoślizgi, nosze, podnośniki, pasy lokacyjne;
  • przedmioty higieny osobistej: kaczka, basen, cewniki zewnętrzne, pielucho majtki jednorazowe, łóżko kąpielowe.

Jak leczymy odleżyny?

Leczenie odleżyn wymaga współpracy lekarza, farmaceuty, dietetyka, fizjoterapeuty. Przy odleżynach IV i V stopnia stosuje się zabiegi chirurgiczne, a w lżejszych stopniach możemy stosować aktywne opatrunki nowej generacji. O ich odpowiednim doborze do rodzaju obrażenia zawsze decyduje lekarz.

Błony poliuretanowe: samoprzylepne, przezroczyste, cienkie, elastyczne; przepuszczają gazy i parę wodną, tamują wodę, bakterie i inne zanieczyszczenia.

Hydrożele: polimery o dużej zawartości wody, powodują uwodnienie tkanek martwiczych, przyspieszają oczyszczenie rany.

Hydrokoloidy w postaci płytek i pasty. Płytki zbudowane są z warstwy zewnętrznej ochronnej i wewnętrznej, która w zetknięciu z wydzieliną rany tworzą żel. Chronią tkanki przed urazami mechanicznymi, wyschnięciem i ochłodzeniem, pobudza ziarnowanie, podział i przenosiny komórek naskórka. Hamują rozwój drobnoustrojów.

Dekstranomery: zbudowane z ziaren polimeru w postaci proszku lub pasty, mają dużą zdolność pochłaniania wysięku.

Opatrunki alginowe: pozyskiwane z wapnia alg morskich; mają dużą chłonność i oczyszczają ranę z drobnoustrojów.

Opatrunki poliuretanowe mają warstwę wewnętrzną, chłonącą i utrzymują wilgotne środowisko oraz zewnętrzną wodoodporną, stanowiącą barierę antybakteryjną.

Opatrunki pochłaniające zapach: zawierają węgiel aktywowany, neutralizujący nieprzyjemną woń.

Odleżynom sprzyjają:

  1. Czynniki wewnętrzne:
  • zmiany chorobowe, z którymi wiąże się czasowa lub trwała niezdolność do samodzielnego poruszania się, ograniczenie zakresu i siły ruchu, niedotlenienie tkanek;
  • zły stan skóry – wysuszenie, wilgotność związana z nadmiernym poceniem się, procesy starcze – większa podatność na uszkodzenia, mniejsza elastyczność i wrażliwość na bodźce bólowe;
  • nietrzymanie moczu i stolca;
  • kontakt pacjenta z otoczeniem – osoby z ograniczoną świadomością
    i w podeszłym wieku mogą nie być świadome swojego położenia i mają trudności w wyrażaniu swoich potrzeb.
  1. Czynniki zewnętrzne:
  • nieodpowiednia temperatura i wilgotność otoczenia, które mogą wychłodzić lub wysuszyć skórę;
  • ubranie, pościel z tkanin twardych, pomarszczonych, krochmalonych;
  • źle dobrane kule, łóżko lub wózek;
  • przyjmowanie leków ograniczających reakcje na ból;
  • złe warunki socjalne (złe odżywianie, warunki mieszkaniowe);
  • nieprawidłowe ułożenie i zaniedbania w pielęgnacji.

Antyodleżynowe menu:

  • napoje – soki warzywne, owocowe, mleko, herbata, słaba kawa z mlekiem;
  • pieczywo – chleb pszenny, żytni, graham;
  • dodatki – masło, twaróg, miód, dżem, ryby wędzone, chuda szynka, gotowana polędwica;
  • zupy – owocowe, warzywne, krupniki, mleczne;
  • dodatki do zup – grzanki, bułka, lane ciasto, makaron, drobne kasze, ziemniaki;
  • potrawy mączne – ciasto półfrancuskie, biszkopt, makarony;
  • kasze na sypko z owocami/warzywami;
  • jajecznica na parze, jaja na miękko;
  • surówki drobno tarte, warzywa gotowane w wodzie i na parze;
  • ryby gotowane lub duszone;
  • drób i mięso czerwone – gotowane, duszone, pieczone bez tłuszczu;
  • sosy zaprawiane mąką, mlekiem;
  • desery – kompoty, soki, musy, galaretki, kisiele, herbatniki.

Akcesoria antyodleżynowe:

  • poduszki pneumatyczne – system przepływu powietrza zapewnia stabilną pozycję chorego i dobrze odciąża jego ciało;
  • materace dynamiczne zmiennociśnieniowe – pneumatyczna pompa wtłacza i co pewien czas tłoczy powietrze między komorami materaca co powoduje delikatny masaż ciała, ukrwienie tych części, które stykają się z materacem. Chory nie odczuwa zmęczenia mięśni i łatwiej znosi długie leżenie.