O komunikowaniu się w chorobie Alzheimera

„O komunikowaniu się w chorobie Alzheimera...”

mgr Tatiana Lewicka – specjalista neurologopeda, SP CSK ŚUM katowice, Oddział Neurologii

 

Choroba Alzheimera (AD) jest postępującym procesem, prowadzącym do nieodwracalnych zmian w mózgu. Skutkiem tego są narastające w czasie zaburzenia funkcji poznawczych, takich jak pamięć, uczenie się, czytanie, pisanie, liczenie, a także zaburzenia mowy. Nieprawidłowości językowe, jakie obserwujemy w AD, prowadzą do postępujących zaburzeń komunikacji z otoczeniem.

Prawidłowo przebiegający proces komunikowania się polega na współpracy pomiędzy odbiorcą a nadawcą wypowiedzi. Nadawca formułuje w myśli wypowiedź, a następnie wypowiada ją na głos. Odbiorca natomiast ma za zadanie usłyszeć komunikat nadawcy i „rozkodować” go, czyli zrozumieć płynący z niego przekaz. Może to być prośba, pytanie, itp. W AD mamy do czynienia z zaburzeniami obu tych sfer – zarówno „zaprogramowanie” i wypowiedzenie, jak i odbiór komunikatu są nieprawidłowe.

W początkowej fazie choroby głównymi deficytami, jakie obserwuje się u pacjentów, są tzw. zaburzenia nominacyjne (lub amnestyczne), które polegają głównie na zapominaniu nazw przedmiotów, nazwisk, kolorów, itp. Czasami, aby pomóc choremu w przypomnieniu sobie nazwy, wystarcza podpowiedzenie pierwszej sylaby lub zastosowanie tzw. dokończenia zdania.

Na przykład: pacjent patrzy na grzebień i nie może przypomnieć sobie nazwy. Opiekun może pomóc w dwojaki sposób:

  1. podpowiada sylabę – To jest grze..... (grzebień)
  2. podpowiada z pomocą zdania - Ten przedmiot służy do czesania, włosy czeszemy .............. (grzebieniem)

W miarę, jak choroba postępuje, zaburzenia językowe również stają się coraz bardziej nasilone, doprowadzając do stopniowej utraty posługiwania się mową zarówno w sferze rozumienia, jak i budowania wypowiedzi, prowadząc w efekcie do mutyzmu, czyli całkowitego braku mowy.

W literaturze problemy tego typu nazywane są afazją – oznacza to, że osoba do momentu zachorowania posługiwała się mową, natomiast na skutek zmian patologicznych w mózgu utraciła tę umiejętność.

W Polsce jak dotychczas niewiele pisze się o afazji w AD, więcej na ten temat możemy znaleźć w opracowaniach zagranicznych. Do tej pory nie udało się jednoznacznie ustalić typologii zaburzeń mowy w AD. Ostatnie opracowanie autorstwa Emery z 1985r. proponuje nazwać zanurzenia mowy afazją progresywną lub afazją regresywną. W pierwszym przypadku wskazanie jest na postępujący (progresywny) charakter choroby, która prowadzi w efekcie do zaburzeń językowych, w drugim – autorka miała na myśli wycofywanie się (regres) z umiejętności posługiwania się językiem i mową, co również prowadzi do głębokiego stopnia zaburzeń komunikowania się.

Jakkolwiek nie nazwiemy problemu, mamy do czynienia z osobą, która ma trudności ze zrozumieniem i tworzeniem wypowiedzi, co bezpośrednio wpływa na cel i metody pracy logopedycznej.

Biorąc pod uwagę postępujący charakter schorzenia, praca logopedy z pacjentem jest możliwa do momentu, kiedy zachowana jest funkcja rozumienia, a głównym celem terapii jest ułatwienie porozumiewania się chorego z otoczeniem. Terapia powinna obejmować zarówno pracę z pacjentem, jak i jego rodziną lub opiekunem.

Wśród metod pracy z osobami dotkniętymi AD wymienia się:

  1. trening pamięci – wskazany jest zwykle we wczesnych stadiach choroby, gdy zachowana jest możliwość przyjmowania różnych informacji, jak również umiejętność zrozumienia wydawanych poleceń odnośnie wykonywania zadań; pozytywne efekty przynoszą metody treningowe, które dotyczą konkretnych umiejętności dnia codziennego oraz obejmują kilka zakresów uczenia się (mowa, ćwiczenia motoryczne); ponieważ chorzy szybko zapominają tego, czego się nauczyli, zadania należy wykonywać często, nawet kilka razy w ciągu dnia, ale przez krótki okres czasu (10-15 min)
  2. trening ukierunkowany na realność (ROT – reality orientation training) – w przypadku tej metody tak dostosowuje się otoczenie pacjenta, aby dostarczało mu ono stałego strumienia informacji pozwalających na orientację; możliwe jest to dzięki dostarczaniu podopiecznemu stałych informacji z użyciem tzw. kotwic ratunkowych, którymi są: zdjęcia, tablice z informacyjne z symbolami i rysunkami (mogą to być piktogramy), notatki na karteczkach samoprzylepnych, itp.; przy tej metodzie pozytywne wyniki osiąga się dzięki stałemu ukierunkowaniu na rzeczywistość
  3. metody biograficzne – ich celem jest, aby pacjent jak najdłużej zachował wspomnienia dotyczące własnego życia; w tej metodzie można posługiwać się zdjęciami, fragmentami piosenek, wierszy, tekstami modlitw, itp., także znane smaki i zapachy pomagają w zachowaniu wspomnień i również są swoistymi kotwicami ratunkowymi
  4. walidacja – „respektowanie samej osoby” to metoda nastawiona głównie na uznanie ważności świata chorego, jest ona szczególnie pomocna w późniejszym stadium choroby i w przypadku podopiecznych w zaawansowanym wieku; polega na stosowaniu niewerbalnych metod komunikowania się – dotykanie, kontakt wzrokowy, ton głosu, uśmiech – zyskują one na znaczeniu, gdyż uczucia, jakie przekazuje pacjent, powinny być ujawnione zarówno w sposób werbalny ( jestem zły, boję się), jak i niewerbalny.
  5. otoczenie terapeutyczne – w tej metodzie działania opiekunów i otoczenia chorego obejmują całościowe ukształtowanie codziennych aktywności, można to wykonać poprzez stworzenie przyjemnego i bezpiecznego otoczenia, usunięcie źródeł potencjalnego zagrożenia, ułożenie stałego planu dnia, stałe osoby do kontaktu, itp.

Każda z wymienionych powyżej metod powinna być stosowana łącznie z innymi. Do metod wspomagających mowę można zaliczyć tzw. alternatywne lub wspomagające metody komunikowania się (AAC – Augmentative and Alternative Communication) .Jest wiele metod AAC, mogą to być symbole zaczerpnięte z języka migowego (MAKATON) lub obrazkowe (PIKTOGRAM). Mając na uwadze trudności, jakie występują w AD, korzystniejsze są PIKTOGRAMY. Metoda ta „przywędrowała” do Polski ze Szwecji, gdzie jest powszechnie wykorzystywana w pracy z osobami niepełnosprawnymi. PIKTOGRAMY są prostymi obrazkami wykonanymi na czarnym tle. Obrazek jest schematyczny, przez co łatwy w odbiorze i dodatkowo zaopatrzony w podpis. Baza PIKTOGRAMÓW zawiera kilka tysięcy obrazków, wśród których znajdziemy części ciała, owoce, czynności, nazwy budynków i wiele, wiele innych. Dzięki temu możemy tworzyć tzw. tablice komunikacyjne, przy pomocy których możemy porozumiewać się z podopiecznym, a także zaplanować listę zakupów, przygotowanie kanapki, oznaczyć pomieszczenia w domu, itp. Jest to doskonały sposób wsparcia dla wymienionego wcześniej „treningu ukierunkowanego na realność”, gdzie wykorzystujemy tablice informacyjne. Tablice PIKTOGRAMÓW do komunikowania zawsze tworzy się indywidualnie, według potrzeb podopiecznego i jego otoczenia.

Poniżej przykładowe zastosowanie PIKTOGRAMÓW

 

               

 

Powyżej, przy pomocy PIKTOGRAMÓW zapisano zdanie: „Ja pukam w okno”

Posługiwanie się PIKTOGRAMAMI nie jest trudne, a przynosi wiele satysfakcji, gdyż umożliwia „prowadzenie” rozmowy i w początkowej fazie choroby przeciwdziała wycofywaniu się osoby chorej z życia codziennego, gdyż pacjent zyskuje dodatkową, nie tylko werbalną, możliwość wypowiadania się.

„Opisz mój świat…”

Kontynuując poprzedni temat dotyczący zaburzeń komunikowania się, które powstają w przebiegu choroby Alzheimera (AD), chciałabym zaproponować wykorzystanie metody Piktogramów  do ułatwienia osobie chorej i opiekunowi porozumiewania się.

Piktogramy, czyli znaki graficzne towarzyszą nam w życiu codziennym –s ą na przejściu dla pieszych, przystanku tramwajowym, sklepie, kawiarni, itp. Nawet jeżeli nie są podpisane widząc taki znak łatwo „odczytać” jego znaczenie. W przypadku  AD, kiedy coraz trudniej jest przypominać sobie słowa, a mowa staje się uboga, Piktogramy mogą  wspomóc codzienne czynności, poruszanie się po mieszkaniu, zaplanowanie dnia.

Najlepszym miejscem dla osoby z chorobą otępienną jest jego dom, w którym zadbamy nie tylko o wygodę, ale także bezpieczeństwo, stwarzając przyjazne „środowisko terapeutyczne”.  Aby osoba chora łatwiej poruszała się po mieszkaniu warto oznaczyć pomieszczenia znajdujące się w nim, np. łazienkę, kuchnię, salon.

Pomocne Piktogramy:

 

Rolą opiekuna jest dbałość o zaspokajanie potrzeb bio-psycho-społecznych, które zgodnie z definicją rozumiane są jako składnik osobowości. Wiążą się z odczuwaniem braku czegoś, co ma znaczenie dla życia jednostki. Potrzeba jest to napięcie wewnętrzne organizmu dynamizujące, aktywizujące i ukierunkowujące czynność zdobywania tego, co jest ważne ,niezbędne i konieczne dla normalnego funkcjonowania człowieka. By człowiek mógł normalnie funkcjonować jako istota bio-psycho-społeczna muszą być zaspokojone potrzeby:-biologiczne(odżywianie, oddychanie)-psychiczne(miłości, bezpieczeństwa)-społeczne(samorealizacji, uznania, akceptacji). W przypadku osób z AD kluczową jest potrzeba bezpieczeństwa, którą może zaspokoić  znane otoczenie oraz wprowadzony pewien „rytuał dnia”. Dotyczy wprowadzenia pewnych stałych czynności o stałych porach- śniadanie, kąpiel, spacer, itp. lub w dłuższym przedziale czasu.

Pomocne piktogramy: